آسیب های اجتماعی هر گونه رفتار فردی یا جمعی عنوان می‌شود که در چارچوب اصول اخلاقی و قواعد عمل جمعی رسمی و غیر رسمی جامعه محل فعالیت کنش‌گران واقع نمی‌شود و در نتیجه با منع قانونی یا قبح اخلاقی و اجتماعی روبرو می‌شود.
به همین دلیل است که خاطیان سعی می‌کنند ناهنجاری خود را از دید ناظران قانون، اخلاق عمومی و نظم اجتماعی پنهان کنند؛ زیرا در غیر این صورت با پیگرد قانونی، تکفیر اخلاقی و طرد یا سایر واکنش‌های منفی اجتماعی مواجه می‌شوند.
در این مقاله به انواع آسیب های اجتماعی و عوامل بروز آنها خواهیم پرداخت.
آسیب‌های اجتماعی چیست؟
آسیب‌های اجتماعی به رفتارها و پدیده‌هایی گفته می‌شود که موجب اختلال در نظم اجتماعی، کاهش کیفیت زندگی و تهدید سلامت فرد و جامعه می‌شوند.
انواع آسیب های اجتماعی
- آسیب‌های نوظهور
- بزهکاری
- انحرافات جنسی و روسپیگری
- طلاق
- خودکشی
- وابستگی دارویی یا اعتیاد به مواد مخدر
آسیب‌های نوظهور
آسیب‌های اجتماعی نوظهور به مجموعه پیامدهای روانی و اجتماعی ناشی از گسترش فناوری‌های دیجیتال و اینترنت گفته می‌شود؛ پدیده‌ای که ماهواره، بازی‌های رایانه‌ای آنلاین، تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی را در بر می‌گیرد. بسیاری از متخصصان حوزه‌های روانشناسی اجتماعی، سلامت روان و حتی نهادهایی مانند American Psychological Association درباره اثرات این فضا بر افزایش اضطراب، افسردگی، اعتیاد به اینترنت و کاهش کیفیت روابط بین‌فردی هشدار داده‌اند. در چنین شرایطی، مراجعه به یک دکتر روانشناس در تهران می‌تواند به ارزیابی تخصصی نشانه‌ها، درمان اختلالات مرتبط با فضای مجازی و تقویت مهارت‌های تنظیم هیجان کمک کند؛ به‌ویژه زمانی که آسیب‌ها بر روابط خانوادگی، عملکرد شغلی یا تحصیلی اثر گذاشته باشد.
بیشتر بخوانید: چگونه فرسودگی دیجیتال باعث افسردگی می‌شود؟
از سوی دیگر، حریم خصوصی در جوامع امروز تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه مفهومی ریشه‌دار در حقوق شهروندی و قوانین بین‌المللی است. برای مثال، مقرراتی مانند General Data Protection Regulation (GDPR) در اتحادیه اروپا نشان می‌دهد که حفاظت از داده‌های شخصی و مرزهای زندگی فردی تا چه اندازه اهمیت یافته است. در عصر دیجیتال، نادیده گرفتن این اصل می‌تواند علاوه بر پیامدهای حقوقی، فشار روانی و احساس ناامنی عاطفی برای افراد ایجاد کند؛ مسئله‌ای که نیازمند آگاهی، آموزش و در صورت لزوم، دریافت مشاوره تخصصی است.
از طرف دیگر شئونات انسان‌ها و اهمیت محفوظ ماندن آنها در فضای مجازی و امنیت اطلاعات مبادله شده جدیدا با چالش‌های زیادی مواجه شده و سلامت اخلاقی و مخصوصا جسمانی و روانی کودکان و نوجوانان در جامعه در معرض خطرات فراوانی قرار گرفته است.
بزهکاری
بزهکاری در معنای عام و در زیر مجموعه‌اش سرقت و دزدی هم از لحاظ عرفی و هم از لحاظ قانونی به عنوان یک آسیب اجتماعی جدی محسوب می‌شوند.
عوامل متعددی در بروز این مشکل شناخته شده‌اند مثل فقر و بیکاری، اعتیاد؛ فقر فرهنگی و شیوه‌های نادرست تربیتی. اما باید به این جنبه هم نگاه کرد که پایه‌های شخصیت اهمیت ویژه در ارتکاب دزدی دارند.
از عوامل روانی-عاطفی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- محیط اجتماعی نادرست
- محیط خانوادگی مختل شده
- آسیب‌های دوران کودکی
- ناکامی‌های متعدد
- احساس نارضایتی
عوامل اجتماعی-محیطی نیز شامل موارد زیر است:
- تفاوت طبقاتی و شکاف اقتصادی
- زاغه‌نشینی شهرهای بزرگ
- معاشرت با افراد ناصالح
آسیب اجتماعی انحرافات جنسی و روسپیگری
از جمله آسیب های اجتماعی جدی روسپیگری یا تن‌فروشی یا به عبارتی دیگر بهره برداری جنسی و یا معامله پایاپای و بی‌بندوباری جنسی توسط زنان برای کسب درآمد عنوان شده است.
تن فروشی معمولا با سایر آسیب های اجتماعی مثل اعتیاد به مواد مخدر و الکل همراه است. زنان روسپی به درجات مختلف دارای اختلالات روانی مختلف مانند اختلالات شخصیت بوده و برخی از آنان به دلیل مخاصمه‌ای که در قبال مردان دارند به همجنس‌گرایی روی می‌آورند و احساس خصومت خود با تحقیر مرد از طریق درگیر کردن وی در رابطه‌ای غیراجتماعی ابراز می‌کنند.
از علل دیگر این آسیب اجتماعی می‌توان موارد زیر را نام برد:
- فقر و بیکاری
- گرسنگی
- جنگ
- تنوع و تجمل طلبی
- اعتیاد
- کمرنگ شدن ازدواج
- پایین بودن سطح سواد
- سست بودن بنیان های خانوادگی
- مشکلات زناشویی
آسیب های اجتماعی طلاق
طلاق بر انحلال یک ازدواج رسمی در زمانی که طرفین آن هنوز در قید حیاتند و بعد از آن آزادند تا دوباره ازدواج کنند دلالت دارد.
در واقع طلاق به معنای پایان قانونی یک ازدواج است. روان شناسان و جامعه شناسان، طلاق را یکی از آسیب‌های اجتماعی مهم به شمار آورده و بالا رفتن آن را نشانه بارز اختلال در اصول اخلاقی و به هم خوردن آرامش خانوادگی و در مجموع دگرگونی در هنجارهای اجتماعی می‌دانند.
علل افزایش طلاق را می‌توان به شرح زیر است:
- مشکلات اقتصادی
- عدم توافق اخلاقی
- ناکارامدی و نارضایتی‌های جنسی
- عدم علاقه و کراهت طرفین از یکدیگر در نتیجه ازدواج‌های تحمیلی
- دخالت دیگران به ویژه خانواده‌ها
- عدم پای‌بندی به مذهب و ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی
- اعتیاد
- تنوع طلبی
- انتخاب نادرست اولیه
- پایین بودن سن ازدواج
- ناآگاهی
- تفاوت فرهنگی در ازدواج
- بیکاری و مشکلات اقتصادی
- مشکلات مربوط به مسکن و محل سکونت
خودکشی
ممکن است در نگاه اول خودکشی یک مشکل شخصی به نظر برسد ولی از آنجایی که به هر حال افراد در اجتماع زندگی می‌کنند و تأثیرات متقابلی همواره بین فرد و جامعه برقرار است، به عنوان یک معضل و یکی از آسیب‌های اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد. آمار خودکشی معمولا با سایر جرایم و آسیب‌های اجتماعی ارتباط مستقیمی دارد، برای مثال در میان گروه‌های مبتلا به اعتیاد خودکشی بیشتر دیده می‌شود.
جامعه شناسان معتقدند هر اندازه همبستگی اجتماعی سست و ضعیف شود و ارتباط و تعلق فرد به جامعه کاسته شود، او آمادگی بیشتری برای پایان دادن به حیات خود پیدا می‌کند.
براساس مجموع تحقیقات که تاکنون انجام شده، علل و انگیزه‌های خودکشی در ایران را می‌توان چنین برشمرد:
- مشکلات زناشویی و نامناسب بودن شرایط زندگی خانوادگی
- عدم موفقیت در عشق و علاقه
- اختلالات روانی و شخصیتی
- فقر و بیکاری
- اعتیاد
- تورم و شرایط نامساعد اقتصادی
- گذار جامعه از حالت سنتی به صنعتی
- حس پوچی و بی‌هویتی در جوانان
وابستگی دارویی یا اعتیاد به مواد مخدر
آسیب‌های اجتماعی اعتیاد از مهم‌ترین مشکلات در تمامی جوامع علی‌الخصوص جامعه ما به حساب می‌آید. اعتیاد به دلیل ویژگی‌های ذاتی خود، عموما با سایر آسیب های اجتماعی همراه می‌شود و باعث به هدر رفتن نیروهای ثمربخش هر جامعه‌ای می‌شود. علل گرایش به اعتیاد از مسایل روانی و فردی تا مسایل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی گسترده می‌باشد.
پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی اعتیاد نیازمند برنامه‌ریزی جامع، افزایش آگاهی عمومی، تقویت بنیان خانواده و فراهم‌سازی زمینه‌های مناسب فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه است.
پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی
پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی نیازمند همکاری خانواده، نظام آموزشی، نهادهای فرهنگی، سازمان‌های دولتی و خود افراد جامعه است. ارتقای آگاهی عمومی، آموزش مهارت‌های زندگی، تقویت سلامت روان، ایجاد فرصت‌های شغلی، کاهش نابرابری‌های اقتصادی و گسترش خدمات مشاوره‌ای از مهم‌ترین راهکارهای کاهش بروز آسیب‌های اجتماعی به شمار می‌روند. همچنین تقویت روابط خانوادگی، نظارت آگاهانه بر استفاده از فضای مجازی، ترویج فرهنگ مسئولیت‌پذیری و افزایش مشارکت اجتماعی می‌تواند نقش مؤثری در کاهش رفتارهای پرخطر داشته باشد. هرچه اقدامات پیشگیرانه در سنین پایین‌تر و به‌صورت مستمر اجرا شوند، احتمال بروز بسیاری از آسیب‌های اجتماعی در آینده کاهش یافته و زمینه برای شکل‌گیری جامعه‌ای سالم‌تر، امن‌تر و برخوردار از سرمایه اجتماعی بیشتر فراهم خواهد شد.
جمع‌بندی
در نهایت باید گفت که دایره‌ی آسیب‌های اجتماعی بسیار وسیع بوده و هرکدام از این آسیب ها نیز به خودی خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند چرا که حتی مسائلی که شاید آسیب جدی‌ای نیز به شمار نروند چنان در بافت جامعه اثر می‌گذارند که ما پس از گذشت چندین سال شاهد تغییرات منفی زیادی در جامعه خواهیم بود.
