اختلال استرس پس از سانحه یکی از مهمترین اختلالات روانشناختی است که میتواند پس از تجربه یا مشاهده یک رویداد آسیبزا ایجاد شود. حوادثی مانند تصادف شدید، جنگ، بلایای طبیعی، سوءاستفاده، خشونت، از دست دادن ناگهانی عزیزان یا هر اتفاقی که احساس ترس، درماندگی یا خطر جدی برای فرد ایجاد کند، ممکن است زمینه بروز این اختلال را فراهم کند. بسیاری از افراد پس از یک حادثه تلخ برای مدتی احساس اضطراب، ترس یا بیخوابی را تجربه میکنند، اما زمانی که این علائم برای بیش از یک ماه ادامه پیدا کند و زندگی روزمره را مختل سازد، احتمال ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه مطرح میشود.
PTSD چیست؟
PTSD چیست؟ این عبارت مخفف Post-Traumatic Stress Disorder یا همان اختلال استرس پس از سانحه است. این اختلال زمانی ایجاد میشود که مغز پس از یک تجربه آسیبزا نتواند خاطره آن اتفاق را به شکل طبیعی پردازش کند. در نتیجه فرد بارها و بارها آن حادثه را در ذهن خود مرور میکند و حتی ممکن است احساس کند دوباره همان اتفاق در حال رخ دادن است.
اختلال استرس پس از سانحه تنها مختص سربازان جنگ نیست. هر فردی در هر سنی ممکن است پس از تجربه یک رویداد دردناک به این اختلال مبتلا شود. کودکان، نوجوانان و بزرگسالان همگی در معرض خطر هستند و شدت علائم در هر فرد متفاوت خواهد بود.
اختلال استرس پس از سانحه چگونه ایجاد میشود؟
زمانی که فرد در معرض یک رویداد بسیار استرسزا قرار میگیرد، سیستم هشدار مغز فعال میشود. در حالت طبیعی، پس از پایان خطر، مغز آرامش خود را بازیابی میکند؛ اما در افراد مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه این سیستم همچنان فعال باقی میماند.
در چنین شرایطی فرد ممکن است کوچکترین صدا، بو، تصویر یا موقعیتی را به حادثه گذشته مرتبط بداند و واکنش شدیدی نشان دهد. به همین دلیل بسیاری از افراد مبتلا همیشه احساس ناامنی، اضطراب یا آمادهباش دارند.
علائم اختلال استرس پس از سانحه
علائم این اختلال معمولا در چهار گروه اصلی قرار میگیرند.
1. مرور مکرر حادثه
- خاطرات ناخواسته و آزاردهنده
- کابوسهای مکرر
- فلشبک یا احساس زنده شدن دوباره حادثه
- ناراحتی شدید هنگام یادآوری اتفاق
2. اجتناب
افراد مبتلا سعی میکنند از هر چیزی که آنها را به حادثه یادآوری میکند دوری کنند؛ مانند:
- دوری از افراد خاص
- اجتناب از مکان وقوع حادثه
- صحبت نکردن درباره اتفاق
- سرکوب احساسات
3. تغییرات منفی در احساسات و افکار
این افراد ممکن است دچار موارد زیر شوند:
- احساس گناه
- ناامیدی نسبت به آینده
- بیاعتمادی به دیگران
- کاهش علاقه به فعالیتهای لذتبخش
- احساس کرختی عاطفی
4. برانگیختگی بیش از حد
از جمله:
- بیخوابی
- تحریکپذیری
- عصبانیت
- تمرکز پایین
- ترس ناگهانی از صداها
- گوشبهزنگ بودن دائمی
وجود این علائم برای بیش از یک ماه و ایجاد اختلال در عملکرد روزمره میتواند نشانه اختلال استرس پس از سانحه باشد.
چه افرادی بیشتر در معرض PTSD هستند؟
اگرچه هر کسی ممکن است این اختلال را تجربه کند، اما برخی عوامل احتمال ابتلا را افزایش میدهند.
- تجربه خشونت خانگی
- کودکآزاری
- جنگ
- تجاوز یا آزار جنسی
- تصادفات شدید
- بلایای طبیعی
- مرگ ناگهانی عزیزان
- سابقه اضطراب یا افسردگی
- نداشتن حمایت خانوادگی و اجتماعی
همچنین شدت حادثه، مدت زمان قرار گرفتن در شرایط استرسزا و ویژگیهای شخصیتی نیز در بروز اختلال نقش دارند.
علائم PTSD در کودکان
کودکان همیشه نمیتوانند احساسات خود را مانند بزرگسالان بیان کنند. به همین دلیل علائم ممکن است متفاوت باشد.
از جمله:
- بازی کردن مکرر صحنه حادثه
- شبادراری
- چسبیدن بیش از حد به والدین
- کابوس
- پرخاشگری
- افت تحصیلی
- ترسهای شدید
- گوشهگیری
تشخیص زودهنگام در کودکان اهمیت زیادی دارد زیرا درمان سریعتر میتواند از مشکلات طولانیمدت جلوگیری کند.
موثرترین درمان PTSD
بسیاری از افراد تصور میکنند این اختلال تا پایان عمر باقی میماند، در حالی که با درمان مناسب میتوان علائم را به میزان قابل توجهی کاهش داد. موثرترین درمان PTSD معمولا ترکیبی از رواندرمانی و در صورت نیاز دارودرمانی است.
درمان شناختی رفتاری (CBT)
در این روش فرد یاد میگیرد افکار منفی و باورهای اشتباه ناشی از حادثه را شناسایی و اصلاح کند. CBT یکی از مؤثرترین درمانهای اختلال استرس پس از سانحه محسوب میشود.
مواجهه درمانی
در این روش درمانگر به صورت تدریجی و کاملا کنترلشده به فرد کمک میکند با خاطرات و محرکهای ترسناک روبهرو شود تا شدت اضطراب کاهش پیدا کند.
درمان EMDR
حساسیتزدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم یا EMDR یکی از شناختهشدهترین درمانهای تروما است. این روش به مغز کمک میکند خاطرات آسیبزا را به شکل سالمتری پردازش کند و شدت واکنشهای هیجانی کاهش یابد.
درمان متمرکز بر تروما
در این شیوه، جلسات درمان به طور اختصاصی روی حادثه آسیبزا، احساسات و باورهای مرتبط با آن متمرکز میشود و به فرد کمک میکند تجربه خود را بهتر پردازش کند.
دارودرمانی
در برخی بیماران، پزشک ممکن است داروهای ضدافسردگی یا ضداضطراب تجویز کند. دارودرمانی معمولا به تنهایی درمان قطعی نیست اما میتواند شدت علائم را کاهش دهد و روند رواندرمانی فردی را آسانتر کند.
آیا PTSD خودبهخود درمان میشود؟
در برخی افراد علائم طی چند هفته یا چند ماه کاهش پیدا میکند، اما اگر نشانهها ادامه داشته باشند، احتمال مزمن شدن بیماری وجود دارد. درمان زودهنگام باعث میشود احتمال بهبودی بیشتر و مدت درمان کوتاهتر شود.
نادیده گرفتن علائم ممکن است باعث بروز مشکلاتی مانند افسردگی، سوءمصرف مواد، انزوای اجتماعی، اختلالات خواب و مشکلات شغلی یا خانوادگی شود.
راهکارهای کمک به بهبود علائم
در کنار درمان تخصصی، رعایت چند نکته میتواند روند بهبود را تسریع کند.
- خواب کافی
- فعالیت بدنی منظم
- تمرینات تنفس عمیق
- مدیتیشن و ذهنآگاهی
- تغذیه سالم
- صحبت با افراد مورد اعتماد
- پرهیز از مصرف الکل و مواد مخدر
- شرکت منظم در جلسات درمان
البته این روشها جایگزین درمان تخصصی نیستند و تنها نقش کمکی دارند.
خانواده چگونه میتواند کمک کند؟
حمایت اطرافیان نقش بسیار مهمی در بهبود فرد دارد. خانواده باید از قضاوت کردن، سرزنش یا مجبور کردن فرد به صحبت درباره حادثه خودداری کند.
گوش دادن با همدلی، تشویق به ادامه درمان، ایجاد احساس امنیت و صبوری از مهمترین اقداماتی است که نزدیکان میتوانند انجام دهند.
اختلال استرس پس از سانحه چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص این اختلال توسط روانشناس یا روانپزشک انجام میشود. متخصص با بررسی سابقه فرد، نوع حادثه، شدت علائم و مدت زمان آن، تشخیص را انجام میدهد.
گاهی برای بررسی دقیقتر از پرسشنامههای استاندارد روانشناختی نیز استفاده میشود. همچنین لازم است اختلالاتی مانند افسردگی، حملات پانیک، اضطراب فراگیر یا اختلال وسواس از PTSD تفکیک شوند.
اگر پس از یک حادثه آسیبزا علائمی مانند کابوس، اضطراب شدید، مرور مکرر خاطرات، اجتناب از موقعیتهای خاص یا اختلال در زندگی روزمره بیش از یک ماه ادامه پیدا کند، مراجعه به روانشناس یا روانپزشک ضروری است. درخواست مشاوره برای ارزیابی اولیه توسط روانشناس به افراد کمک میکند تا علت مشکل خود را پیدا کنند.
جمعبندی
اختلال استرس پس از سانحه یکی از اختلالات مهم روانشناختی است که میتواند پس از تجربه حوادث آسیبزا ایجاد شود و کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. شناخت علائم، مراجعه زودهنگام به متخصص و آغاز درمان مناسب، احتمال بهبود را به میزان قابل توجهی افزایش میدهد. اگرچه زندگی پس از یک تجربه تلخ ممکن است دشوار به نظر برسد، اما با کمک روشهایی مانند درمان شناختی رفتاری، EMDR، درمان متمرکز بر تروما و در صورت نیاز دارودرمانی، بسیاری از افراد میتوانند دوباره احساس امنیت، آرامش و کنترل بر زندگی خود را به دست آورند. مهمترین نکته این است که هیچ فردی نباید رنج ناشی از تروما را به تنهایی تحمل کند و دریافت کمک تخصصی، نخستین قدم در مسیر بهبود است.
