تصور کنید نیمهشب از خواب بیدار میشوید و میبینید یکی از اعضای خانواده در حال قدم زدن داخل خانه است؛ چشمانش باز است، اما به نظر نمیرسد بیدار باشد. صبح روز بعد نیز هیچ خاطرهای از این اتفاق ندارد. این وضعیت که در اصطلاح پزشکی خواب گردی (Sleepwalking) نامیده میشود، یکی از شایعترین اختلالات خواب است و برخلاف تصور بسیاری از افراد، همیشه نشانه بیماری روانی یا مشکلات جدی مغزی نیست.
اگرچه خوابگردی بیشتر در کودکان دیده میشود، اما بسیاری از بزرگسالان نیز آن را تجربه میکنند. نکته مهم این است که بیتوجهی به این اختلال، بهویژه در صورت تکرار یا بروز رفتارهای پرخطر، میتواند سلامت فرد و اطرافیان را تهدید کند.
در سالهای اخیر، با افزایش استرس، کمخوابی، استفاده طولانی از تلفن همراه قبل از خواب و تغییر سبک زندگی، متخصصان خواب از افزایش مراجعه افرادی خبر میدهند که به نوعی دچار اختلالات خواب از جمله خوابگردی شدهاند.
خواب گردی چیست؟
خواب گردی نوعی اختلال خواب است که معمولاً در مرحله خواب عمیق (NREM) رخ میدهد. در این وضعیت، مغز به طور کامل بیدار نشده، اما بخشهایی از آن که مسئول حرکت هستند فعال میشوند. به همین دلیل فرد ممکن است:
- از تخت بلند شود.
- در خانه قدم بزند.
- درها را باز کند.
- لباس بپوشد.
- وسایل را جابهجا کند.
- حتی کارهای نسبتاً پیچیده انجام دهد.
در حالی که هنوز در خواب است و معمولاً پس از بیدار شدن، هیچ خاطرهای از این اتفاق ندارد.
خواب گردی چقدر شایع است؟
بر اساس پژوهشها:
- حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد کودکان حداقل یک بار خواب گردی را تجربه میکنند.
- در بیشتر موارد، این مشکل با افزایش سن برطرف میشود.
- حدود ۲ تا ۴ درصد بزرگسالان نیز خواب گردی را تجربه میکنند.
اگر خواب گردی در بزرگسالی شروع شود یا به طور ناگهانی شدت بگیرد، لازم است توسط پزشک یا مشاوره اختلال خواب بررسی شود.
علت راه رفتن در خواب چیست؟
یکی از پرسشهای رایج این است که علت راه رفتن در خواب چیست؟ پاسخ این سؤال یک عامل واحد نیست؛ بلکه مجموعهای از عوامل ژنتیکی، جسمی، روانی و محیطی میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند.
۱. سابقه خانوادگی
یکی از مهمترین عوامل، ژنتیک است. اگر یکی از والدین یا خواهر و برادرها سابقه خوابگردی داشته باشند، احتمال بروز آن در سایر اعضای خانواده نیز بیشتر است.
۲. کمبود خواب
کمخوابی یکی از مهمترین محرکهای خوابگردی است. افرادی که به دلیل فشار کاری، شیفتهای شبانه، امتحانات یا استفاده طولانی از تلفن همراه دیر میخوابند، بیشتر در معرض اختلالات خواب قرار دارند.
۳. استرس و اضطراب
یکی از تغییرات مهم سالهای اخیر، افزایش استرس مزمن است. مشکلات مالی، فشارهای شغلی، نگرانیهای خانوادگی یا اضطرابهای درماننشده میتوانند کیفیت خواب را تغییر دهند و احتمال خواب گردی را افزایش دهند.
۴. تب و بیماری
در کودکان، تب بالا گاهی میتواند باعث بروز خوابگردی شود. به همین دلیل ممکن است والدین اولین بار هنگام بیماری کودک متوجه این اختلال شوند.
۵. برخی داروها
برخی داروهای آرامبخش، خوابآور یا داروهای مؤثر بر سیستم عصبی ممکن است احتمال خوابگردی را افزایش دهند.
به همین دلیل هیچگاه نباید داروهای خواب را بدون تجویز پزشک مصرف کرد.
۶. اختلالات خواب دیگر
گاهی خواب گردی همراه با مشکلات دیگری دیده میشود.
- وقفه تنفسی هنگام خواب
- سندرم پای بیقرار
- بیخوابی مزمن
- دندانقروچه شدید
در این شرایط درمان بیماری زمینهای معمولاً به کاهش خوابگردی کمک میکند.
۷. مصرف الکل یا مواد مخدر
در بزرگسالان، مصرف الکل یا برخی مواد میتواند ساختار طبیعی خواب را مختل کرده و احتمال بروز رفتارهای غیرعادی هنگام خواب را افزایش دهد.
خواب گردی در کودکان؛ آیا جای نگرانی دارد؟
بیشتر کودکانی که خواب گردی دارند، با افزایش سن و تکامل سیستم عصبی دیگر این مشکل را تجربه نمیکنند.
با این حال اگر:
- چند بار در هفته تکرار شود،
- باعث آسیب شود،
- کودک از خانه خارج شود،
- یا همراه با رفتارهای غیرعادی دیگر باشد،
لازم است توسط متخصص بررسی شود.
در بسیاری از موارد، آموزش والدین و رعایت بهداشت خواب میتواند دفعات بروز این مشکل را کاهش دهد.
خواب گردی در بزرگسالان؛ چرا باید جدی گرفته شود؟
خواب گردی در بزرگسالان نسبت به کودکان کمتر شایع است، اما معمولاً نیاز به بررسی دقیقتر دارد.
گاهی این اختلال میتواند نشانهای از استرس شدید، اختلالات خواب، مصرف برخی داروها، یا در موارد نادر، بیماریهای عصبی باشد.
به همین دلیل شروع ناگهانی خوابگردی در بزرگسالی نباید نادیده گرفته شود.
خطرات راه رفتن در خواب
بسیاری تصور میکنند خواب گردی فقط چند دقیقه راه رفتن است؛ اما در برخی افراد، این اختلال میتواند خطرناک باشد.
از جمله خطرات آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سقوط از پلهها
- برخورد با اشیای تیز
- خروج از منزل
- رانندگی (در موارد بسیار نادر)
- روشن کردن وسایل گرمایشی یا گاز
- آسیب به خود یا دیگران بدون آگاهی
به همین دلیل، مهمترین اصل در مدیریت خواب گردی، ایمنسازی محیط خواب است.
آیا باید فرد خوابگرد را بیدار کرد؟
یکی از باورهای قدیمی این است که بیدار کردن فرد خوابگرد خطرناک است.
در واقع، بیدار کردن او معمولاً باعث آسیب جسمی نمیشود؛ اما ممکن است فرد دچار گیجی، ترس یا سردرگمی شود.
بهترین کار این است که با آرامش و بدون ایجاد وحشت، او را به سمت تخت هدایت کنید. اگر نیاز به بیدار کردن وجود داشت، این کار را با صدای آرام و بدون تکان دادن شدید انجام دهید.
چه زمانی باید به پزشک یا روانشناس مراجعه کرد؟
اگر خوابگردی:
- به طور مکرر رخ میدهد،
- باعث آسیب جسمی شده است،
- در بزرگسالی شروع شده،
- همراه با علائم دیگری مانند اضطراب شدید، حملات شبانه یا اختلالات رفتاری است،
- یا کیفیت خواب و زندگی روزمره را مختل کرده،
ارزیابی تخصصی و درخواست مشاوره ضروری است.
اگر خوابگردی با اضطراب، استرس یا مشکلات هیجانی مرتبط باشد، رواندرمانی میتواند نقش مؤثری در کاهش عوامل محرک و بهبود کیفیت خواب داشته باشد. رواندرمانی فردی بزرگسال در مرکز روانشناسی خانواده امن با ارائه خدمات تخصصی، به افراد کمک میکند تا ریشههای روانشناختی این مشکل را شناسایی کرده و با یادگیری مهارتهای مدیریت استرس و تنظیم هیجان، خوابی آرامتر و زندگی باکیفیتتری را تجربه کنند.
درمان خواب گردی؛ چه کارهایی واقعاً مؤثر هستند؟
بسیاری از افراد تصور میکنند برای درمان خوابگردی حتماً باید دارو مصرف کرد؛ خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، خواب گردی بدون نیاز به دارودرمانی بهبود پیدا میکند. البته روش درمان به علت زمینهای بستگی دارد. در اغلب موارد، بهویژه در کودکان، اصلاح سبک زندگی و شناسایی عوامل محرک میتواند به شکل قابلتوجهی دفعات بروز این اختلال را کاهش دهد.
البته اگر خوابگردی ناشی از بیماری زمینهای، اختلالات خواب یا مشکلات روانشناختی باشد، درمان باید متناسب با علت اصلی انجام شود.
۱. رعایت بهداشت خواب؛ اولین قدم درمان
یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش خوابگردی، داشتن خواب منظم و باکیفیت است.
برای این منظور بهتر است:
- هر روز در ساعت مشخصی بخوابید و بیدار شوید.
- از کمخوابی و بیدار ماندن طولانیمدت خودداری کنید.
- اتاق خواب محیطی آرام، تاریک و با دمای مناسب داشته باشد.
- از مصرف نوشیدنیهای کافئیندار در ساعات پایانی روز پرهیز کنید.
- تلفن همراه، تبلت و لپتاپ را حداقل یک ساعت قبل از خواب کنار بگذارید.
نور آبی نمایشگرها میتواند ترشح هورمون ملاتونین را کاهش دهد و چرخه طبیعی خواب را مختل کند؛ موضوعی که در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای اصلی متخصصان خواب تبدیل شده است.
۲. مدیریت استرس و اضطراب
در بسیاری از بزرگسالان، خوابگردی ارتباط مستقیمی با استرس دارد.
اگر فرد درگیر فشارهای شغلی، مشکلات خانوادگی، نگرانیهای مالی یا تنشهای عاطفی باشد، احتمال بروز اختلالات خواب افزایش پیدا میکند.
روشهایی مانند:
- تمرین تنفس عمیق
- مدیتیشن یا ذهنآگاهی
- فعالیت بدنی منظم
- نوشتن افکار و نگرانیها قبل از خواب
- رواندرمانی
میتوانند به کاهش استرس و در نتیجه کاهش دفعات خوابگردی کمک کنند.
۳. درمان بیماریهای زمینهای
گاهی خوابگردی نتیجه یک مشکل دیگر است.
برای مثال، اگر فرد دچار وقفه تنفسی هنگام خواب، سندرم پای بیقرار یا بیخوابی مزمن باشد، درمان این اختلالات میتواند خوابگردی را نیز بهبود دهد.
به همین دلیل، تشخیص دقیق علت توسط پزشک یا متخصص خواب اهمیت زیادی دارد.
۴. دارودرمانی؛ فقط در صورت نیاز
در اغلب کودکان، نیازی به مصرف دارو وجود ندارد.
در بزرگسالانی که خواب گردی شدید، مکرر یا خطرناک دارند، پزشک ممکن است در شرایط خاص دارو تجویز کند. مصرف خودسرانه داروهای خوابآور نهتنها کمکی به درمان نمیکند، بلکه گاهی وضعیت را پیچیدهتر میکند.
چگونه از فرد خواب گرد مراقبت کنیم؟
اگر یکی از اعضای خانواده دچار خوابگردی است، ایجاد محیطی امن اهمیت زیادی دارد.
چند اقدام ساده اما مؤثر عبارتاند از:
- درها و پنجرهها را قفل کنید.
- اشیای تیز یا شکستنی را از مسیر رفتوآمد بردارید.
- در صورت امکان، فرد در طبقه همکف بخوابد تا خطر سقوط از پله کاهش یابد.
- کلید خودرو و وسایل خطرناک را دور از دسترس قرار دهید.
- از تختهای دوطبقه برای کودکان خوابگرد استفاده نکنید.
هدف این اقدامات، پیشگیری از آسیب است؛ نه محدود کردن یا ترساندن فرد.
خواب گردی چه تأثیری بر کیفیت زندگی دارد؟
اگر این اختلال بهصورت مکرر رخ دهد، ممکن است پیامدهایی مانند:
- خستگی روزانه
- کاهش تمرکز
- افت عملکرد شغلی یا تحصیلی
- نگرانی اعضای خانواده
- ترس از خوابیدن
- افزایش خطر حوادث شبانه
را به دنبال داشته باشد.
به همین دلیل، حتی اگر خوابگردی بهظاهر خفیف باشد اما زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار دهد، بهتر است مورد ارزیابی قرار گیرد.
